سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
447
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
بعد از ميرزا فريدون بيگ ، قليچ بيگ در كالج انفنستن بمبئى تحصيلات خود را ادامه داد ، در آنجا با ميرزا حيرت ملاقات كرد ، او به علوم مختلف آشنا بود و به تصوف هم علاقه داشت و از اين لحاظ ميرزا قليچ را هم تحت تأثير قرار داده بود . بعد از فراغت از تحصيل علم ، به وطن خود بازگشت و در امتحانات تحصيلدارى شركت كرد و در سال 1906 به دريافت مدال « قيصر هند » نايل آمد و سرانجام در سال 1909 م بعد از سى سال خدمت به عنوان حاكم محل ، بازنشسته شد . ميرزا علاوه بر كارنامهء خدمات عالى خود در دستگاه حكومت وقت ، به تصنيف و تأليف اشتغال داشت و حتى بعد از بازنشستگى به زندگى علمى و عرفانى خود ادامه داد تا آنجا كه حكومت به وى لقبهاى خان بهادر و شمس العلماء را اعطا كرد . وى درحالىكه در دستگاه حكومت كار مىكرد و صاحب مقام و علم بود ، فردى بسيار خاضع ، مخلص ، صادق ، شريف و مؤدب ، دانشدوست ، مطلع ، خوشاخلاق ، اجتماعى ، روشنفكر ، آزاد و منظم بود . انگليسيها او را براى مناصب عالى مختلف سند در نظر گرفتند و تقاضاى همكارى كردند ، اما او نپذيرفت . حكومت خيرپور پيشنهاد وزارت كرد ولى قبول نكرد . شمس العلماء در زمان حيات محل دفن خود را تعيين كرده بود و شبهاى جمعه در آنجا به عبادت مىپرداخت و معتقد بود كه آرامگاه ابدى او در آن محل است . وى در سن بيش از هفتادسالگى در 26 محرم 1348 ه ق مطابق 3 ژوئيه 1929 م درگذشت . ميرزا از چند سال قبل به استقبال مرگ خود رفته بود و تاريخ وفاتش را در آخرين شعر خود ، تعيين كرده بود . اتفاقا درست درآمد ، كه عينا بر روى سنگ مزارش نوشته شده است : عمرم به همين سال كه هفتاد شد و هفت * آمد ملكالموت ز درگاه حق آخر گفتا كه بسى زيستى در منزل دنيا * شو عازم عقبى كه ببينى رخ داور از فرط مسرت زدم آهى و بمردم * در عالم ارواح رسيدم دم ديگر تاريخ وفاتم چو دلم خواسته از غيب * هاتف ز كرم كرد ندا « بخت موقر » 1348 ه ق ميرزا قليچ بيگ ، عهدنامهء قديم و جديد را به سندى ترجمه كرد و در تأليفات او ترجمههاى خوبى از كتب مختلف و ادبيات انگليسى ديده مىشود . در كتابخانهء نفيس او صدها نسخهء خطى و مضامين منظوم و تأليفات فراوان موجود است كه خلاصهء آنها به شرح ذيل مىباشد : تأليفات و ترجمههاى سندى : جمعا 385 مجلد كه 41 جلد از اين مجلدات به زبان انگليسى